MATERI WAYANG RAMAYANA KELAS 9 SEMESTER 1 BAHASA JAWA

 MATERI PIWULANG: NGENAL WAYANG RAMAYANA KELAS 9

Bu Riska Wahyu Putri, S.Pd. | SMP NEGERI 1 KENDAL

Mata Piwulang: Basa Jawa / Seni Budaya / Sejarah
Tujuan Piwulang:
Sawise sinau materi iki, siswa bisa:

• Nyebutake jeneng-jeneng tokoh wayang Ramayana.
• Ngenali gambar/rupa tokoh wayang Ramayana.
• Mangerteni isi teks cerita wayang Ramayana kanthi garis gedhe.
• Mangerteni unsur-unsur crita lan pertunjukan wayang.

A. Materi ringkes

Wayang Ramayana iku salah siji crita epik sing misuwur banget ing budaya Indonesia, utamane ing Jawa lan Bali. Crita iki asale saka India (karya Walmiki) lan wis diadaptasi menyang maneka versi wayang, kanthi penyesuaian budaya lokal. Crita iki nyritakake perjuangane Pangeran Rama kanggo nylametake garwane, Dewi Sinta, saka cengkeramane Rahwana, Raja Alengka sing ala.

RINGKESAN CERITA WAYANG RAMAYANA

1.        Penculikan Dewi Sinta
Rama, Sinta, lan Laksmana lagi ngalami pambuwangan ing alas. Rahwana sing kepincut marang kaayune Sinta ngutus bawahane nyulik Sinta. Kanthi tipu daya, Rahwana kasil nggawa Sinta menyang Alengka. Jatayu sing nyoba nulungi gugur ing paprangan.

2.        Persekutuan karo Pasukan Kethek
Kanggo nylametake Sinta, Rama lan Laksmana ketemu Hanuman/Anoman lan Sugriwa. Rama nulungi Sugriwa ngrebut maneh tahta Kiskenda saka Subali. Minangka balas budi, Sugriwa lan pasukan kethek gelem nulungi Rama nyerang Alengka.

3.        Pembangunan Kreteg Situbanda
Kanggo nyabrang menyang Alengka, pasukan kethek sing dipimpin Anoman mbangun kreteg gedhe saka watu karang sing mabur. Kreteg iki diarani Kreteg Situbanda.

4.        Perang Gedhe ing Alengka
Ana perang gedhe antarane pasukan Rama (kethek) lan pasukan Rahwana (raksasa). Akeh tokoh sing gugur, kalebu Kumbakarna lan Indrajit. Pungkasane, Rama bisa ngalahake Rahwana nganggo panah sakti.

5.        Penyelamatan lan Bali menyang Ayodya
Sawise Rahwana gugur, Sinta dislametake. Rama lan Sinta pungkasane bali menyang Ayodya lan mrentah kanthi adil lan wicaksana.

E. UNSUR-UNSUR CERITA WAYANG

Unsur cerita wayang kaperang dadi unsur intrinsik/naratif lan unsur pertunjukan wayang.

1. Unsur Intrinsik Cerita Wayang

1.        Tema
Gagasan pokok crita, kayata kesetiaan, kebenaran nglawan kejahatan, kepahlawanan, utawa pengorbanan.

2.        Alur/Plot
Rangkaian peristiwa saka wiwitan nganti pungkasan. Alur kudu nduweni hubungan sebab-akibat. Ing crita wayang, alur ora mung awujud teks crita, nanging uga katon ing struktur pakeliran, yaiku urut-urutan adegan sing dimainake dening dalang.

Urutan alur ing pakeliran wayang:

o   Jejer → adegan pambuka, ngenalake tokoh lan kahanan awal.

o   Janturan → narasi dalang kanggo nggambarake latar lan swasana.

o   Adegan Konflik → wiwit ana masalah utawa pasulayan.

o   Gara-gara → kahanan dadi rame, asring diisi punakawan, ngemot piwulang lan humor.

o   Perang → puncak ketegangan, paprangan antarane protagonis lan antagonis.

o   Penyelesaian → konflik rampung, crita pungkasan.

o   Tancep Kayon → tandha pertunjukan wis rampung.

Panjelasan saben tahap:

a. Jejer
Jejer yaiku adegan pambuka ing pakeliran wayang. Ing adegan iki biasane digambarake ana ing kraton, pasamuan, utawa papan tartamtu. Para tokoh utama wiwit dikenalake, lan dalang nyritakake kahanan awal crita.
Tuladha ing Ramayana: Jejer bisa awujud adegan ing Kerajaan Ayodya, nalika Prabu Dasarata lan para putrane dikisahake. Saka adegan iki, penonton ngerti yen Rama iku putra mahkota sing bakal dadi pusat crita.
Tegese: Jejer dadi pambuka crita lan menehi gambaran awal bab tokoh, papan, lan kahanan.

b. Janturan
Janturan yaiku narasi sing diucapake dalang kanggo nggambarake latar, swasana, kahanan kraton, alas, utawa papan liyane. Janturan asring nganggo basa sing endah, tembang, lan kembang-kembang basa Jawa.
Tuladha ing Ramayana: Dalang bisa njanturake kahanan Kerajaan Alengka sing megah nanging dikuwasani Rahwana, utawa kahanan alas Dandaka nalika Rama, Sinta, lan Laksmana urip ing pambuwangan.
Tegese: Janturan dadi penjelasan latar lan swasana supaya penonton bisa mbayangake kahanan crita.

c. Adegan Konflik
Adegan konflik yaiku bagean nalika wiwit ana masalah utawa pasulayan. Konflik bisa antarane tokoh protagonis lan antagonis, bisa uga antarane tokoh sing padha-padha duwe kepentingan beda.
Tuladha ing Ramayana: Konflik wiwit nalika Rahwana kepincut marang Dewi Sinta lan banjur nyulik Sinta. Pranyata iki ndadekake Rama lan Laksmana nglakoni perjuangan kanggo nylametake Sinta.
Tegese: Adegan konflik dadi panyebab crita saya ramai lan ndadekake para tokoh kudu tumindak.

d. Gara-gara
Gara-gara yaiku adegan sing nggambarake kahanan dadi rame, bingung, utawa kisruh. Ing wayang, gara-gara asring diisi dening para punakawan, kayata Semar, Gareng, Petruk, lan Bagong. Sanajan katon lucu, adegan iki kerep ngemot piwulang, sindiran, utawa gambaran kahanan masyarakat.
Tuladha ing Ramayana: Sawise Sinta diculik, kahanan dadi geger. Para punakawan bisa muncul kanggo nggambarake kebingungan, golek kabar, utawa menehi pitutur marang Rama lan Laksmana.
Tegese: Gara-gara dadi adegan panyela lan panggambaran kahanan rame, nanging uga bisa dadi sarana piwulang lan humor.

e. Perang
Perang yaiku adegan paprangan antarane tokoh protagonis lan antagonis. Ing wayang, adegan perang biasane dadi puncak ketegangan. Dalang nggerakake wayang kanthi sabet sing cepet, diiringi keprak lan gending sing nggambarke swasana tegang.
Tuladha ing Ramayana: Perang gedhe antarane pasukan Rama lan pasukan kethek nglawan pasukan Rahwana lan para raksasa ing Alengka. Ing kene akeh tokoh gugur, kayata Kumbakarna lan Indrajit, nganti pungkasane Rahwana bisa dikalahake Rama.
Tegese: Perang dadi puncak konflik lan mujudake perjuangan mbela kebenaran nglawan kejahatan.

f. Penyelesaian
Penyelesaian yaiku bagean pungkasan crita nalika konflik wis rampung. Tokoh protagonis kasil nggayuh tujuane, lan kahanan bali dadi tentrem. Ing wayang, penyelesaian biasane ngemot amanat utawa piwulang.
Tuladha ing Ramayana: Rahwana gugur, Dewi Sinta kasil dislametake, lan Rama bali menyang Ayodya kanggo mrentah kanthi adil lan wicaksana.
Tegese: Penyelesaian dadi panutup crita lan menehi katentreman sarta piwulang marang penonton.

g. Tancep Kayon
Tancep kayon yaiku tandha wayang wis rampung dimainake. Dalang nancepake kayon ing gedebog. Ing pakeliran, tancep kayon dadi tandha yen crita wis entek lan penonton bisa njupuk piwulang saka crita mau.
Tegese: Tancep kayon dadi panutup pertunjukan wayang.

Ringkesan Alur Wayang Ramayana:
Jejer → Janturan → Konflik → Gara-gara → Perang → Penyelesaian → Tancep kayon

3.        Tokoh lan Penokohan
Para paraga crita, kayata Rama, Sinta, Rahwana, lan Anoman. Penokohan njlentrehake watak tokoh: protagonis, antagonis, lan tokoh pendukung.

4.        Latar/Setting
Papan, wektu, lan swasana crita, kayata Kerajaan Ayodya, Alengka, alas, utawa Kiskenda.

5.        Amanat/Pesan Moral
Pesen sing arep diandharake, kayata kejujuran, kesetiaan, keberanian, lan mbela kebenaran.

6.        Sudut Pandang
Cara dalang/pencerita nyampekake crita, biasane nganggo sudut pandang wong katelu.

7.        Gaya Basa
Basa sing digunakake ing crita wayang, asring awujud basa Jawa krama, tembang, pocapan, lan antawacana.

2. Unsur Pertunjukan Wayang

1.        Lakon
Judul utawa crita sing dimainake, kayata Rama Tambak utawa Anoman Duta.

2.        Dalang
Pimpinan pertunjukan sing nyritakake, nggerakake wayang, lan nguripake crita.

3.        Wayang
Boneka/figur tokoh sing dimainake, kayata wayang kulit.

4.        Kelir
Layar panggonan bayangan wayang diproyeksikan.

5.        Blencong
Lampu penerang sing nuwuhake bayangan wayang.

6.        Gedebog
Batang gedhang panggonan wayang ditancapake.

7.        Catur
Narasi utawa crita sing diucapake dalang.

8.        Antawacana
Dialog antar tokoh wayang sing disampekake dalang kanthi swara beda-beda miturut tokoh.

9.        Sabet
Gerakan wayang sing dimainake dalang.

Karawitan/Gending
Musik pangiring pertunjukan wayang, kalebu gamelan lan tembang.

 Keprak lan Cempala
Piranti swara dalang kanggo menehi tandha swasana lan gerak.

Jagongan
Adegan pacelathon entheng utawa humor minangka selingan.

F. KESIMPULAN

Unsur cerita wayang kalebu tema, alur, tokoh, latar, amanat, sudut pandang, lan gaya basa. Dene unsur pertunjukane kalebu lakon, dalang, wayang, kelir, blencong, catur, antawacana, sabet, karawitan, lan piranti pendukung liyane. Alur crita wayang lumaku saka jejer, janturan, konflik, gara-gara, perang, penyelesaian, nganti tancep kayon. Kanthi mangerteni kabeh unsur kasebut, siswa bisa luwih jero ngerti babagan wayang Ramayana, ora mung saka critane nanging uga saka cara nyuguhake ing pakeliran.