1. Pangertosan Tembang Macapat
Tembang macapat yaiku tembang tradhisional Jawa kang nduwèni pathokan utawa paugeran tartamtu. Tembang macapat kalebu tembang cilik/sekar alit lan cacahe ana 11 (sewelas). Saben tembang nduwèni watak lan kagunan dhéwé-dhéwé.
Tembang macapat lumrahé kanggo:
nyindhèn utawa nembang,
ngandharaké pitutur,
nyritakaké lelampahan urip,
nguri-uri budaya Jawa.
2. Pathokan / Paugeran Tembang
Saben tembang macapat kudu nggatèkaké tiga pathokan/paugeran/aturan utama:
| Pathokan | Tegesé |
|---|---|
| Guru gatra | Cacahé gatra (larik) saben pada (bait) |
| Guru wilangan | Cacahé wanda (suku kata) saben gatra |
| Guru lagu | Swara vokal (a,i,u,e,o) ing pungkasan (akhir) gatra (baris) |
Dadi, nalika nulis utawa nembangaké macapat, kudu cocog karo cacah gatra, cacah wanda, lan guru lagu.
3. Cacahé Tembang Macapat lan Pathokané
Tembang macapat ana 11, yaiku:
| No | Tembang | Guru Gatra | Guru Wilangan lan Guru Lagu | Watak Ringkes |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Maskumambang | 4 | 12-i, 6-a, 8-i, 8-a | Sedhih, prihatin, nelangsa |
| 2 | Mijil | 6 | 10-i, 6-o, 10-e, 10-i, 6-i, 6-u | Prihatin, tuwuhé rasa, asmara |
| 3 | Sinom | 9 | 8-a, 8-i, 8-a, 8-i, 7-i, 8-u, 7-a, 8-i, 12-a | Grapyak, sumanak, semangat enom |
| 4 | Kinanthi | 6 | 8-u, 8-i, 8-a, 8-i, 8-a, 8-i | Tresna, bungah, pitutur |
| 5 | Asmaradana | 7 | 8-i, 8-a, 8-e, 8-a, 7-a, 8-u, 8-a | Asmara, sedhih, nelangsa |
| 6 | Gambuh | 5 | 7-u, 10-u, 12-i, 8-u, 8-o | Pitutur, kawruh, tetep |
| 7 | Dhandhanggula | 10 | 10-i, 10-a, 8-e, 7-u, 9-i, 7-a, 6-u, 8-a, 12-i, 7-a | Luwes, resep, universal |
| 8 | Durma | 7 | 12-a, 7-i, 6-a, 7-a, 8-i, 5-a, 7-i | Nesu, galak, semangat perang |
| 9 | Pangkur | 7 | 8-a, 11-i, 8-u, 7-a, 12-u, 8-a, 8-i | Sereng, tegas, pitutur |
| 10 | Megatruh | 5 | 12-u, 8-i, 8-u, 8-i, 8-o | Sedhih, getun, pisah |
| 11 | Pocung | 4 | 12-u, 6-a, 8-i, 12-a | Sembrana, lucu, pasrah |
4. Makna Lelampahan Urip Manungsa
Tembang macapat asring digandhengaké karo lelampahan urip manungsa, saka lair nganti mati:
Maskumambang: isih ing guwa garba.
Mijil: lair.
Sinom: isih enom.
Kinanthi: dikanthi utawa dibimbing.
Asmaradana: tuwuh rasa asmara.
Gambuh: wis jumbuh, mateng.
Dhandhanggula: wis diwasa lan ngrasakaké manisé urip.
Durma: nemahi prakara, nesu, utawa perang.
Pangkur: ninggalaké hawa nepsu.
Megatruh: pisahé nyawa lan raga.
Pocung: layon utawa pungkasan.